X
تبلیغات
تعلیم وتربیت

تعلیم وتربیت
موضوعات ومباحث علمی آموزشی وتربیتی در مقطع دبستان 
قالب وبلاگ
لینک دوستان

بازخورد

بازخورد :از آنجا كه پويايي و رشد وتعالي مستلزم شناخت و آگاهي از وضعيت ونتايج تلاشها و فعاليت هاي انجام گرفته و تنظيم برنامه آينده مبتني بر آن شناخت و حركت مستحكم و مداوم در مسير پيش بيني شده است ، هر نظام حتي نظام هاي فيزيكي نيازمند عنصر اساسي بازخود مي باشند .

  بازخورد [1] كه در بسياري از علوم فيزيكي و اجتماعي مفهوم زيربنائي داشته و از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است، در فرايند بازيابي اطلاعات نيز، عنصري بسيار اساسي در تسهيل ارتباط بين استفاده‌كنندگان و نظام‌هاي بازيابي اطلاعات محسوب مي‌گردد . اگر یکی از هدف های فرایند نظام آموزشی، ایجاد تغییر در ساخت ‌شناختی و فرایندها‌ی ذهنی (سیف، 1387) یادگیرندگان بدانیم  بدان گونه که دانش آموز، بتواند آنچه را در یک موقعیت فراگرفته ، در موقعیت متفاوت دیگری به کار گیرد ؛ توان  انتقال و کاربست آن آموخته ها را داشته باشد. این خواسته ممکن نمی گردد مگر يادگيرنده در فرایند آموزش به صورت پیوسته و هدفمند بازخورد های دقیق ، متناسب و کاملی را دریفت نماید تا بر آن اساس به خوبی از روند تلاش ، پیشرفت و موفقیت های خود آگاه گردیده و در مهندسی جریان یادگیری جایگاه خود را به خوبی درک می کند و فعالیت های خود را بر اساس نقش مؤثری که در سرنوشت خود ایفا می نماید ، مدیریت می کند . پر واضح است که بازخورد های عددی از ظرفیت لازم برای ایجاد شرایط ذکر شده ناتوانند و فقط بیانگر این نکته هستند که مشکلاتی در دستیابی دانش آموزان به اهداف وجود دارد اما این که این مشکلات کجا ، در چه افرادی و چرا وجود دارند ؟سکوت می کند . بنابراین باید چاره ای اندیشید و فکری کرد تا آن چه از یک بازخورد به معنای واقعی کلمه مورد انتظار است محقق شود .

تعریف بازخورد  :

         بازخورد ( پس‌فرست، بازفرست، پس‌خور، پس‌خوراند، یا فیدبک) نوعی برگشت پیام ارتباطی است که در آن، گیرنده به طور عامدانه یا غیرعامدانه به پیام فرستنده واکنش نشان می‌دهد. این پیام‌ها، به فرستنده امکان می‌دهند تا وضعیت ارتباطی خود را با مخاطبانش ارزیابی کند.[2]

گرچه بازخورد در ارتباطات مهندسي کاربرد معنا داری دارد لیکن تمامی نظام‌های سالم ارتباطی، بازخورد را غنیمتی برای اصلاح خود قلمداد می‌کنند[3] .از بازخورد  تعاریف مختلفی  ارئه شده . به عنوان نمونه « نوربرت وينر» ، بازخورد را، روشي براي كنترل يك سيستم، بوسيله ی وارد نمودن مجدد نتايج عملكرد گذشته ی سيستم به درون آن می داند [4].
   در ارزش‌يابي تحصیلی نیز، بازخورد  عاملی است که در تحقق  اهداف آموزشي و بهبود کيفيت يادگيري ، ارتقاي سطح كيفي آموزش و عملكرد فراگيران ، نقش بی بدیلی دارد و به عنوان مغناظیس توجه ، عامل مهمی است که توجه ذي‌نفعان(دانش آموز و والدين) را به خود جذب می نماید ؛ چراکه در این حوزه ، بازخورد، آیینه ی بازتاب داوري و تصميم ها ی معلم است .

در حوزه ارزش یابی توصیفی[5] نیز نه تنها واژه ای بیگانه ای نیست ، بلکه يکی از عناصر اصلي آن می باشد؛ که اگر فرايندي ، هدفمند و هوشمندانه ارائه گردد، در بهبود فرايند يادگيري دانش‌آموزان نقشی سازنده ، مهم و رشد دهنده خواهد داشت .چراکه دانش آموز خواهد فهمید که در چه موقعیتی قرار دارد و نیازمند انجام  چه فعاليت‌هايي می باشد تا انتظارات آموزشي را محقق گرداند .

 بازخورد آموزشی در یک تعریف کلی و ساده  به معني  « بازگشت دادن » نتيجه‌ي عملکردهای دانش آموزان توسط محيط (معلم- فراگيران و خود فراگير) به وی مي‌باشد  .اما از آن جا که ما در این کتاب بیشتر بازخوردهایی که معلمان گرامی به دانش آموزان ارائه نماید را مد نظر داریم .منظور ما از بازخورد همان بازخوردهای معلم می باشد . بنابراین می توان گفت بازخورد عبارت است از انعکاس یا ارائه یا عرضه ی نظر و عکس العمل یا  نظر و واكنش معلم نسبت به وضعيت يادگيري دانش آموز که به شکل کتبی و شفاهی( کلامی ) شامل صحبت ها و جمله های توصیفی منظوم و منثور معلم که در هر مرحله از فرايند یاد دهی – یادگیری از آن ها استفاده می شود . به واقع همان داوري های شناختی ، فراشناختی و عاطفی معلم است که دانش آموز با دریافت به هنگام آن ها ، اطلاعاتی در خصوص میزان پیشرفت و موقعیت خود به دست می آورد و در جهت  بهبود عملکرد خويش از آن ها ياری می گیرد .[6]

 

تاريخچه ی بازخورد

بازخورد كه اساسي‌ترين عنصر نظام‌هاي پويا مي‌باشد، ريشه در علم كنترل و ارتباط (سيبرنتيك [7]) دارد و در توسعه ی بسياري از مدلهاي سيبرنتيكي و اجتماعي از جايگاه بسيار مهمي برخوردار است.[8] سيبرنتيك يك مفهوم مركزي در نظريه سيستم بوده و داراي مفاهيم استقلال، خود نظم‌دهي و تبادل متقابل مي باشد كه بازخورد، مبناي ساختار آن را تشكيل مي‌دهد.

  در قرن بيستم، مفهوم بازخورد اساساً همراه با اسم «نوربرت وينر» و ظهور حوزه ی سيبرنتيكي پس از جنگ جهاني دوم بوده است. اما در واقع قدمت بازخورد طولاني است، به قبل از سيبرنتيك برمي‌گردد و ريشه در يونان باستان دارد[9].

در تاريخ سيبرنتيك، بازخورد در سيستم هاي خود تنظيم‌كننده از مفهوم مهمي برخوردار بوده و تاريخ آن به سالهاي 1940 و 1950 برمي‌گردد. بازخورد بعد از جنگ جهاني دوم به عنوان يك مفهوم علمي مهم، توسعه ی بيشتري ‌يافت، به طوري كه روشهاي كنترل و تنظيم سيستم هاي كنترل بيولوژيكي و خودكار در قالب طراحي ماشين هاي محاسباتي جديد مافوق سرعت و تفكر بازخورد تجلي نمود.

بطور كلي بازخورد يكي از شرايط اساسي براي مطالعه ی پديده‌ها و سيستم هاي پويا بوده و يك روش اساسي براي اصلاح عملكرد سيستم مي‌باشد؛ بطوري كه صحت و سلامت عملكرد سيستم در گرو آن است. يك سيستم خودكار خود تنظيم‌كننده[10] بايد داراي راهنماي اصلي كنترلی ‌باشد. مركز كنترل بايد به پاسخ ها و نحوه ی پاسخگوئي شرايط محيطي آگاه و نسبت به جنبه‌هاي محيطي مهم در هدف‌يابي حساس باشد.

  در نظام آموزشی نیز بازخورد به عنوان یک نظام پویایی اجتماعی اساسا جایگاه عظیم و رفیعی دارد . حفظ و توسعه ی کارکردهای  سنتی و نوین،

حفظ و توسعه ی جایگاه خود در میان خیل عطیم رقبا در سطح ملی و بین المللی ، پاسخ گویی به انتظارات و مطالبات جامعه ، حفظ و توسعه ی ظرفیت ها و توانمندی ها در ابعاد گوناگون به ویژه منابع انسانی و ... همگی مستلزم داشتن یک نظام بازخورد مداوم ، هدفمند مؤثر می باشد . اهمیت و حساسیت و ظرافت بازخورد گرچه در تمام بخش های نظام آموزشی در قیاس با سایر نظام ها کاملا آشکار است اما در بخش دانش آموزی اهمیت مضاعفی دارد .زیرا محصول نهایی نظام آموزشی با بهرمندی همه جانبه از منابع ، امکانات ، فرصت ها و ... افراد برخوردار از تفکر و خرد در مسیر ارزش های حاکم بر نظام اجتماعی ، سیاسی جامعه است .

اگر بازخورد در بخش هایی از نظام آموزشی در مواقعی با مشکلاتی روبرو باشد و یا روش های مناسبی مورد استفاده قرار نگیرد ، امکان جبران دارد ،اما در حوزه ی دانش آموزان این امر امکان پذیر نمی باشد . چراکه بازخورد اثر خود را گذاشته و سالیان سال روح ، روان و فکر دانش آموز را تحت تاثیر قرار می دهد . بنابراین مشاهده می کنیم.    بازخوردهاي عددي(کمی)  در نظامهای  آموزشي دنيا، از جمله دركشورمان تاریخی بسیار کهن دارد . به تعبیری تاریخ بازخورد به تاریخ تعلیم و تربیت بر می گردد . اين نوع از بازخورد به دليل قدمتي كه دارد توانسته حتي در ادبيات كوچه و بازار نيز  نفوذ كند و جایگاه ويژه اي  نیز براي خود  بنمایاند. به عنوان نمونه  گاه مي شنويم يكي كه مي خواهد اخلاق خوب ، رفتار نيك و ....يكي را تایید کند ، سنگ تمام را اين گونه مي گذارد كه:  فلاني ' رفتارش  بيست ِ بيست است  ' . پيداست كه تغيير در اين نوع نگاه نياز به زماني به درازناي شكل گيري آن دارد . گرچه همه ي عوامل دست به دست هم داده و خواهد داد, تا اين زمان را كوتاه و کوتاه تر  گرداند . ليكن آن چه واقعيت دارد و مورد انتظار ، مصداق همان بيت ماندگار «سعدي» است كه گفته اند  :

          سعدي به روزگاران مهري نشسته در دل

                             بيرون نمي توان كرد الا به روزگاران

 

انواع بازخورد

   بازخورد در نظام هاي آموزشي نيز، همانند ساير حوزه ها  ،چنان که اشاره شد ، قدمتي به اندازه تاريخ آن دارد . یادگیرندگان در نظام های غيررسمي ، رسمي ، سنتي ، پيشرفته و ... درخصوص وضعيت و عملكرد خود ، بازخوردهايي را از معلمان ، والدين ، دوستان و ... دريافت مي نمودند .

 مسلم است که  نوع بازخوردها در هر دوره، متأثر از سطح آگاهي ، تجربه و فرهنگ  معلمان آن دوره بوده است . به تعبیری جغرافیای فرهنگی و اجتماعی هر دوره ای، عامل اصلی و تعیین کننده ی گونه ای یا گونه هایی از بازخورد ها بوده است . آن چه هست و شکی در آن نیست این است که بازخورد در نظام هاي مختلف پايه و اساس پیشرفت ، تعالي و پويايي است .در نظام آموزشي نيز اين عامل از اثرگذارترين عوامل مي باشد كه مي توان گفت يك مفهوم زيربنايي و اساسي است .

در رویکرد جدید ارزش یابی،  كه به دنبال هدايت تلاش دانش آموزان در مسير يادگيري است ، بازخورد مؤثرِ آموزشيِ مبتني بر عملكرد واقعي دانش آموز در فرايند يادگيري ، از اساسي‌ترين و زيربنايي‌ترين مفاهیم است؛ بطوريكه  باعث  سهولت  ، بهبود و استمرار  یادگیری  دانش آموزان  و اصلاح و تغییر عملکرد آنها می شود .

  در منابع  موجودی که در خصوص  ارزش یابی نگاشته شده ، بازخورد را به انواعی تقسیم بندی نموده اند .به عبارتی از هر زاویه ای به آن نگاه گرده اند، تقسیماتی را ارائه داشته اند . به عنوان نمونه  از منظر ابزار ارتباطي آن را به  کتبي و  شفاهي ، از منظر محتوا به  شناختي عاطفي  و  فراشناختي ، از منظر  منبع به معلم ، والدين ، همکلاسي  ها و دانش آموز  و بالاخره از منظر زمان  به فرايندي  و پاياني . ویا دو نوع کمی(نمره ای ) و توصیفی  يا بازخورد‌ها ي ملاك- وابسته و ملاك- آزاد  و... تقسیماتی ارائه شده . لیکن تجربه برگزاری کارگاه های متعدد و تعامل چهره به چهره با همکاران معلم ،  حکایت از آن دارد که این نوع تقسیم بندی ها  ، گرچه مناسب است وشاید به ظاهر ،فهم آن ها را ساده گرداند ؛اما آن چه واقعیت دارد این است که  در شرایط موجود ، تقسیمات گوناگون  از بازخورد  ، تنها به فهم و کاربست موثر آن، لطمه وارد می سازد  . بنابراین در این نوشتار ، ساده تر آن است که بازخورد را به دو نوع تقسیم نماییم ؛ که عبارتند از :

الف) بازخورد فرایندی( کلاسی )   

 ب) بازخورد پایانی  

الف) بازخورد فرایندی( کلاسی[11] )  : 

 بازخوردهای فرایندی ، همان بازخورهای توصیفی شناختی و فرا شناختی است که معلم به منظور بهبود روش ها و نحوه ی یادگیری و آگاه شدن دانش آموز از قوت ها و ضعف های یادگیری مطالب و مباحث دروس مختلف به دانش آموز ارائه می نماید ؛ و دانش آموز با استفاده از این بازخورد های پيوسته، هدفمند ، متنوع ، توصيفی و ساده و قابلِ فهمِ معلم ، پی می برد که در چه وضعيتی قرار دارد ؛ و چه فعاليت هایی را بايد انجام دهد[12] . به عبارتی دیگر بازخورد ها باید به گونه ای باشد که  کودک آنها را درک  کند و در او انگیزش لازم را به وجود آورد.  لذا معلم  با در نظر داشتن اهداف یادگیری و با توجه به سن و سطح درک بچه و اوضاع و شرايط خاص روحی و روانی و نوع عملکرد دانش آموز , با استفاده از بازخورد ،او را به نتیجه عملکرد خود آگاه می گرداند. بازخوردی که نقش غذاي رشد دهنده را دارا می باشد ؛ بدان معنا که دریافت آن توسط یادگیرنده او را یک گام به جلو پیش براند . یادمان باشد بدون  دیدن توانایی ها ، موفقيت های  آنها ،انتظار تغییر و اصلاح داشتن ، تصور بيهوده ای است .  یادگیرنده تا احساس خوبي نسبت به خويش نداشته باشد،  موفقیت های خود را نشناسد با تصویر گرفتن و مرور آنها ، دلگرم و تحريك نشود  ،به انجام فعاليت هاي مورد نظر معلم  راغب نخواهد شد . براین اساس در بازخوردها ابتدا سعی کنیم اعتماد به نفس ، حس لياقت و داشتن كفايت در آنها رشد دهیم .یعنی این که  جملاتي كه به کار بگیریم که تاثیر مثبت خود را بر روان دانش آموز بگذارد . براي اين منظور بازخورهاي معلم  باید خالصانه و صادقانه  بيان شوند. اگر دانش آموز احساس کند بازخوردها توام با رياكاري است و عبارات غير واقعي و اغراق آمیز استفاده شده ، بايد پذيرفت كه معلم ندانسته با اين عمل  دیواری شده فرا روی رشد و پیشرفت  دانش آموز  . به عنوان مثال اگر دانش آموزي متوجه شود كه  معلم جمله ي:  «گلم! خوشگلم !! عزیزم !!!كارت خیلی خوب است »را گرچه خود کلی و مبهم است اما  به شكلي غير ارادي و بدون هر گونه احساس واقعي بر زبان آورده نه اينكه در او انگيزشي را بيدار نخواهد كرد كه او را  دچار ناراحتي و نا اميدي شديد مي نمايد. دانش آموز  در اين مواقع فكر مي كند كه معلم واقعا از موفقيت هايش خوشحال نشده و به او توجهي ندارد. و...

 بنابراین چه بازخوردی مناسب است ؟ چگونه بازخورد مناسب ارائه دهیم ؟ از کجا بدانیم که بازخوردی که می دهیم مناسب است ؟  و...  

   برای روشن تر شدن این بحث ، بازخوردهای فرایندی را ازسه زاویه ای خاص نگاه می کنیم و معرفی می نماییم؛ این سه زاویه عبارتند از :

 الف ) بازخورهاي فرايندي مجاز  ، ب)  بازخورهاي  مجاز با احتياط لازم، و  ج ) بازخورهاي غير مجاز .

بازخورهاي  فرايندي مجاز

بازخورهاي  فرايندي مجاز که بر اساس اصول علمی و شناخت دانش آموز، ارائه می گردد و همچون، غذايی رشد دهنده ، عزت نفس و خود باوری و انگیزش لازم برای حرکت و تلاش و کوشش در دانش آموزان را فراهم می گرداند. این دست بازخوردها به پیشرفت ها تأکید دارند و معلم کوچک ترین پیشرفت دانش آموز را  بزرگ کرده و او را تشویق می نماید به ویژه این شیوه برای دانش آموزان ضعیف نقش معجزه آسایی را داراست . مثلا دانش آموزی که به تعبیری عام شلوغ است و همواره مزاحمتی برای کلاس دارد همین که  در انجام تکلیفی یا ... هنجار کلاس را رعایت نمود، معلم نباید از این فرصت غفلت کند و سریع و به هنگام بازخورد دهد که مثلا  « افرین پسرم چه خوب و آرام تکلیفت را انجام میدهی  و.... منو خوشحال کردی ». این دقت و ریزبینی معلم به دانش آموز می فهماند که  این نوع رفتار چقدر مورد توجه اوست .  برای این که این رفتار در کودک بماند و تقویت شود  معلم این رفتار دانش آموز را برای دیگران نیز بازگو نماید . مثلا  برای مدیر مدرسه، اولیاء، همسالان دانش آموز و...

    این نوع بازخوردها  سه ویژگی مهم را دارا می باشند : 1- در آنها نقاط قوت  دانش آموز، بزرگ نمایی شده  2- نقاط ضعف دانش آموزان ، با احتیاط بیان گردیده  3- رهنمود های عملی متناسب با تفاوت های فردی دانش آموز ، ارائه گردیده است  . برای تفهیم  ساده تر و قابل فهم شدن این  نوع از بازخورد  مثالی ذکر می کنیم  .

فرض کنید امروز نهار یا شام به خانه می روید و کسی که  مسوول تهیه غذا است  ضمن این که  تمام تلاش و کوشش و خلاقیت خود را درپخت غذا ، چیدن ميزه يا سفره و سرو غذا  و... اعمال نموده اما به هر دليلي مقدار نمک به کار رفته، بیش از حد مجاز بوده و غذا شور شده در این حالت چهار نوع بازخورد ممکن است اتفاق افتد : 1 – هیچ بازخوردی ندهیم و غذا را به قدر توان بخوریم  ( در این حالت هیچ گونه کمکی به بهبود غذا در نوبت های بعدی نکرده ایم و وضع بد موجود را تثبیت نموده ایم ). 2- بازخوردی کلی و غیر راهگشا بدهیم  مثلا بگوییم « بیشتر دقت کن» ، «برای پخت مناسب ، غذا بیشتر تلاش کن» ، «این غذا با میل و ذائقه من نیست » و... که او نمی داند در چه چیزی دقت کند؟  و غذای مورد میل و ذائقه او کدام است؟ و چه ویژگی هایی را داراست؟ .

3- تنها نقاط ضعف را ببینیم و بگوییم چه غذای شوری!، چرا اینقدر شور درست نموده اید؟چرا مواد را حرام کرده اید؟  و...( در این حالت  در آشپز حس گناه و ياس و دلسردي ايجاد كرده و انگيزه تلاش و كار بيشتر را در او كشته ايم چراكه توانايي هاي او را نديده ايم مثل اينكه دانش آموزي صد كلمه املا را نوشته و 20 كلمه اش غلط بوده و ما به او صفر داده ايم ! )

4- نقاط قوت و قوت و قوت غذا و چینش سفره و استفاده از وسایل و ابزار و ملزومات مناسب را دیده و  نقاط ضعف ( شوری ) را با احتیاط بیان و  رهنمود های لازم را ارائه می نمایيم . به عبارتی  به او خواهيم گفت : چه غذای خوبی درست کرده ای و چه تزیینات قشنگی و چه سفره زیبایی و .... من دوست دارم نمك غذا كمتر از اين باشد . اگر نمک کمتری  در غذا بریزی بهتر است .

.  معلم نباید به اهمیت  بازخوردهاي كه چاشني اصلي آنها  تشويق است غافل باشد اين دسته از بازخوردها در تضمین سلامت روان نقش بی همتایی را داراست. یعنی نباید در  خلوت خیال و بیان و نگارش او ، عبارات به هنگامِ تشویقی، تبديل شود به کالایی نایاب و دست نیافتنی بلكه معلم  باید،  در هر بازخوردی چاشنی اصلی بازخوردها را عبارات  تشویقي به خدمت گرفته باشد تا یادگیرنده به انجام فعاليت هاي مورد نظر، دلگرم و تحريك شود، حس لياقت و داشتن كفايت در او رشد كند و  نسبت به خويش احساس خوبي داشته باشد. به عنوان نمونه  معلم وقتی می خواهد به نقاشی دانش آموز بازخورد دهد ، بهتر است بگوید : من رنگ آمیزی زیبای شما را مي پسندم.  این جمله يك دانش آموز را  خيلي بيشتر دلگرم  و خوشحال می سازد و به او انگيزه مي دهد تا اين جمله كه نقاشی زيبايي است.

 چنانکه اشاره گردید باز خورد فرايندي است كه يادگيرنده  بدان وسیله از چگونگي ياد گيري خود آگاه می شود و همین باعث می گردد تا نسبت به اصلاح رفتارش اقدام کند . در بسياري از موارد ، بازخوردهای معلم باعث می گردد تا دانش آموزان به درستي يا نادرستي واكنش و عمل خود پی ببرند  .بنابراین معلم براي تسهيل در فرايند ياددهي – يادگيري ، با توجه به تفاوت های فردی  بچه ها با روش های  مختلف ،به آنها بازخورد خواهد داد .  این عمل ، در دانش آموز اعتماد به نفس ایجاد می کند . بنابراین منظور از  بازخورهاي مجاز عبارتند از هر بازخوردي كه خواندن ، شنیدن و حس کردن آن برای  دانش آموز انگیزانده  باشد . این نوع بازخورد ها  عموما ناظر بر موفقیت ها و پیشرفت های دانش آموز می باشد و او را به حركت و پويايي راهنما خواهد بود .

 مثال :

•   دخترم املا ی درس .... را خوب نوشته ای برای برطرف شدن چند اشکال املا از روی خط اول تا چهارم درس, یکبار با دقت بنویس. تشدید کلمات را با مداد رنگی بنویس .

•        از املا یی که نوشته ای ،راضیم . برای بهتر شدن املای بعدی ، با کلمات....... جمله بساز .

•        و...

.بازخورهاي  مجاز با احتياط لازم 

بازخورهاي  مجاز با احتياط لازم، به دو دسته می توان تقسیم کرد . نخست بازخوردهایی است معلم با آگاهی و دانش لازم نقاط ضعف دانش آموز را می شناسد و به زبانی ساده و قابل فهم ،راهنمایی های لازم را  به او ارئه می نماید  لیکن توانمندی های دانش آموز را چندان که در شیوه قبل ، توجه می کرد، مد نظر قرار نمی دهد اگر هم به آنها توجهی داشته باشد،  بسیار کم رنگ است.  به عبارتی بر قسمت خالی لیوان تاکید دارند و به نقش معجزه آسای تشویقِ «توانستن »های دانش آموز چندان توجهی ندارد . بجاست که همکاران ارجمند باور کنند که  هرتشويقی ، پاسخي است به نياز طبيعي و رواني کودک،  که دریافت آن در دانش آموز احساس ارزشمند بودن و اعتماد به نفس داشتن را  به وجود می آورد  و بر خلاف تنبيه که از عوامل بازدارنده است ، عاملي ترغيب کننده مي باشد که به انسان نيرو مي دهد . وقتي کودک را مورد تشويق قرار دهيم فرصتي فراهم مي شود تا کودک به توانايي ، ظرفيت و ارزشمندي هاي خود پي ببرد و در نتيجه تصوير مثبت و ارزنده اي از خود در ذهنش ايجاد شود که بعدها شکل دهنده حرمت نفس او خواهد بود .

مثال :

v    نیازمند آن است که ..... .

v    درزمینه ی ..... به تقویت نیاز داری.

v    به نظر می رسد در ..... مشکل داری.

دوم بازخورهایی که در گروه بازخورهاي  مجاز قرار دارند لیکن معلم بدون توجه به جغرافیای بیان وبی آن که بررسی کند که این بازخورد  قدرت و توان انگیزشی  لازم را باخود همراه دارند یا خیر ، به تکرار ی  مکرر  توسط معلم پیوسته در هر فعالیتی تکرار می گردد  . مثلا معلم در هرفعالیتی  به دانش آموز بازخورد می دهد که :

 فرشته بهشتی املا رو خوب نوشتی

فرشته بهشتی تمرین رو خوب نوشتی

و...

بازخورهاي غير مجاز

بازخورهاي غير مجاز به دو دسته تقسیم می شوند  نخست این که   برخی از معلمین به اشتباه روی تکالیف و آزمون ها ی دانش آموزان به جای بازخوردهای توصیفی قابل فهم از مقیاس های رتبه ای (  مانند: در حد انتظار، نزدیک به انتظار ، نیاز به تلاش و آموزش بیشتر  یا خیلی خوب ، خوب ، قابل قبول  و نیاز به تلاش و آموزش بیشتر  و...)   استفاده می کنند . که پیداست این مقیاس ها جز در گزارش پیشرفت تحصیلی ( کارنامه ) و ابزارهای سنجش مشاهده ای ، استفاده از آنها  غير مجاز می باشد .  و دوم  آن دسته از بازخورها را غير مجاز گویند که منجر به ایجاد نگرش منفی و تنفر از مدرسه و باور به ناتوانی را در دانش آموز ایجاد می نمایند یا شنیدن و خواندن آنها  تهدید آمیز است  و...

 به عنوان نمونه :

v    نمي تواني .......

v    هميشه اشتباه مي كني ..........

v    قادر نيستي ..............

v    تو هیچوقت نمی توانی ...

v    چرا نمی توانی مثل  ... باشی!

v    مشقی که نوشته ای، چرا اینقدر زشت است!

v    بار اخرت باشد که ...

اگر دقت کنید، می بینید در هر یک از جملات فوق، نوعی بر چسب زدن و نسبت دادن صفتی منفی است که با نسبت دادن آن به کودک،  او باور می کند که واقعاً دارای عیب و نقصی است و نمی تواند آن را برطرف کند. در نتیجه اعتماد به نفس و انگیزه وی برای جبران ضعف درسی اش از بین می رود.

انواع بازخوردهای فرایندی ( کلاسی )

بازخوردها فرایندی ( کلاسی ) را می توان به سه شیوه ارائه نمود که  عبارتند از  : 1- بازخوردهای شفاهی 2- بازخوردهای کتبی

3- بازخوردهای شفاهی – کتبی

 

 

1 ) بازخورد فرایندی شفاهی :

 بازخورد فرایندی شفاهی ،عبارتند از آن دسته از بازخوردهایی که از طریق شکل صورت[13] ،لحن کلام [14]، زبان ایماء و اشاره[15]  و کلام ، یعنی صحبت‌ها و جمله‌های توصیفی منظوم و منثور شفاهي با زبان فارسی ، بومی و فارسی – بومی اطلاعاتی را به دانش آموزان منتقل می نماید . این دسته از بازخوردها که اگر به هنگام و قابل فهم ، و با در نظر داشتن تفاوت های فردی و احساسات دانش‌آموز،ارائه شوند بسیار سودمند است .چرا که معلم فورا می تواند تاثیر بازخورد خود را بر روی دانش آموزان مشاهده نماید . پیداست که  بخش عظیمی از بازخوردهای معلم ، در طول فرایند یاددهی- یادگیری در این دسته قرار دارند[16]. مشکل این دسته از بازخوردها ، یکی این است که از آن جا که شفاهی  ارائه می گردند زود گذر می باشند و دیگر این که ، واکنش های ذهنی[17] دانش آموزان در اثربخشی آنها تاثیر دارد .

  2  ) بازخورد فرایندی  کتبی:

    بازخورد فرایندی کتبی عبارتند از آن دسته از بازخوردهایی که

در قالب نگارش جمـلات توصیفـی منظوم( اگر معلم ذوق شاعری دارد و می تواند جملات منظومی را بیافریند ) و منثور و ترسیـم نگاره ها بر روی آثار دانش‌آموزان درج می گردد . همکاران معلم باید بدانند که از این دسته از بازخورد ها  ، تنها زمانی استفاده می کنند که معلم به تاثیر  بیشتراین نوع از بازخورد باور دارد ؛ به ویژه هر تصویر عینی از پیشرفت تحصیلی دانش آموز که در پوشه کار قرار خواهد گرفت حتما باید بازخورد کتبی معلم بر روی آن درج شده باشد .

4 ) بازخورد فرایندی شفاهی – کتبی  :

     آنچه مهم است این است که معلم باید بازخوردهای خود را بر اساس یک چشم انداز روشن ، بدان معنا که به روشني مقصد یادگیری یادگیرندگان را ( اهداف یادگیری ) بشناسد و در نظر داشته باشد یعنی وبه واقع بداند دانش آموزان کجا قرار دارند و به کجا باید بروند  استوار سازد به گونه ای که هربازخورد معلم  بتواند دانش آموزان را در مسير درست اهداف و انتظارات آموزشی  راهنما  باشد . لذا معلم می تواند در صورت تشخیص خود و متناسب با دانش آموز مخاطب خود ،از ترکیبی از بازخورد شفاهی – کتبی کمک بگیرد .

 

چه وقتی ،از چه نوع بازخوردي استفاده كنيم :

بازخوردهای کتبی:  

معلم وقتی از بازخوردهای کتبی  استفاده می کند که :

·         وقتي كه لازم است اولياء در جريان عملكرد دانش آموز قرار گيرند .

·          دانش آموزي اشكال جدي و اساسي در يك فعاليت دارد و معلم تشخیص می دهد با نوشتن بازخورد کتبی  تکلیف  اولیا در کمک به دانش آموز روشن می شود 

·         وقتي كه  نمونه فعالیت دانش آموز،  در پوشه کار ، قرار داده می شود .

·         تلاش مهم یا برجسته ای انجام شده  و دانش آموز با مراجعه به آن  و مرور بازخورد معلم،  انگیزه ی تلاش و موفقیت  را در خود تقویت می نماید

بازخوردهای شفاهی :

گرچه هر عملكرد دانش آموز حتي الامكان بايد همراه با بازخورد باشد اما الزاماً نبايد ازنوع بازخورد كتبي باشد . معلم در موارد زیر از بازخورد شفاهی استفاده می كند :

 

·         زماني كه اطلاع خود دانش آموز از عملكردخویش  ، مد نظر باشد .

·         زماني كه دانش آموزان توانايي خواندن نوشته ها را ندارند .

·         براي دانش آموزان پايه اول به ويژه در اوايل سال تحصیلی  .

·         در مواردي كه ضرورتي براي ارائه به والدين وجود ندارد .

·         در صورتي كه  ثبت بازخورد ، به تشخیص معلم ،اهميت بالايي در سازماندهي نتايج عملكرد دانش آموز ندارند .

·         زمانی که معلم عملکرد دانش آموز را مشاهده می کندو نیاز به بازخورد فوری و به هنگام را احساس می کند . 

نكته :

در ارائه هر نوع بازخوردی اعم از كتبي يا شفاهي تلاش شود ويژگي هاي مهم يك بازخورد موثر آموزشي رعايت شود . یعنی معلوم شود که : 

1)     دانش آموز چه وضعيتي دارد ؟و

2)     چگونه وضعيت خود را می تواند بهبود ببخشد ؟

 

نکاتی که  باید در بازخوردهای فرایندی باید  مورد توجه قرار گیرد :

•        در بازخورد به شخصیت انسانی دانش آموز توجه شود و ، برای او احترام و اهمیت قائل باشیم. 

•        برای آنكه بازخوردی که می دهیم  سودمند باشد، خودمان  را به جای دانش آموز که گیرنده بازخود می باشد  قرار دهیم .

•        بازخورد  خود را با عبارت یا جمله ای که ناظر بر نقاط قوت، قوت و قوت دانش آموز است شروع نماییم و بعد با احتیاط و ظرافت نقاط ضعف را بیان نماییم .

•        سعی كنیم  بازخورد هایمان ، به بیان و توصیف رفتار بپردازیم  و از قضاوت و بر چسب زنی به دانش آموز خودداری كنیم .

•        در بازخوردها به رفتارهای اجتماعی ، از اثر رفتار دانش آموز بر احساس و رفتار خود ، یا دیگران بگوییم؛ و بر همین اساس بازخورد دهیم. به عنوان مثال، وقتی  می بینیم که دانش آموزی در رفتارهای اجتماعی خود ، خودخواهی خاصی و سلطه طلبی آزار دهنده ای دارد  به جای آنكه بگوییم "چقدر خود خواه و سلطه طلب هستی" بهتر است بگوییم "وقتی مرتباً به دوستانت دستور می دهی، آن ها به شدت ناراحت می شوند و احساس می كنند از رفتار آن ها داری سوء استفاده می كنی". 

•        در بازخورد ها، به طور اخص بر یك موضوع تمركز نماییم و از كلی گویی بپرهیزیم. 

•        به زمان بازخورد ها دقت كنید.که به هنگام باشد  به عنوان مثال، چنانچه در سنجش مشاهده ای  دانش آموز  كلمات خود را می جود و شما چیزی از صحبت های او متوجه نمی شوید، بلافاصله به او بازخورد ندهید. بازخورد فوری، موجب ایجاد حالت تدافعی در او می گردد و چیزی جز یك نتیجه عكس عاید شما نخواهد شد. بنابراین، بهتر است در یك فرصت به هنگام كه او صحبت های خود را به پایان برده است، به او بازخورد دهیم. 

•        با ایجاد یک فضای  پر از اعتماد متقابل  به دانش آموزان بیاموزیم که چنانچه رفتار دیگران تاثیری ( مثبت یا منفی )در شما بر جای گذاشته است، بازخورد دهید و از انباشته شدن احساسات منفی و مثبت در درون خود خودداری نمایند.

•        در ارائه بازخورد های شفاهی  توجه داشته باشیم به نشانه های تاثیر بازخورد خود توجه داشته باشیم . مثلا فردی كه ابروهایش درهم است و بلافاصله مكان مورد نظر را ترك می كند، یا رنگ اش تغییر پیدا می کند یا ... طبعاً پذیرای بازخورد  ما نبوده  بنابراین، بازخورد ها متناسب با شخصیت و تفاوت های فردی آن ها باشد .[18]

 

 

 

در بیان و نگارش بازخوردهای فرایندی ( کلاسی ) کتبی یا شفاهی بیایید  تمرین کنیم و بگوییم! و  نگوییم !!

بگوييم

نگوييم

قشنگ نيست

زشت است

خوب ننوشته ای   

بد نوشته ای

می توانی بهتر انجام بدهی

خیلی بد انجام دادی

با تجربه شده

شکست خورده

شاد و پر انرژي باشيد

خسته نباشيد

آسان نيست       

دشوار است

دوست ندارم

متنفرم

مساله دارد   

مشکل دارد

مي تواند

نمي تواند

بفرماييد

در خدمتم

طول مي کشد تا ياد بگيري

هيچ وقت ياد نمي گيري

خيلي پر تحرک است      

خيلي شيطان است

مساله را خودم حل ميکنم     

مساله به تو ربطي ندارد

آرام باش   

داد نزن

خدا سلامتي بده 

خدا بد نده

 

نکته مهم :

•        بیان عبارات مثبت، انرژی کودکان را جهت انجام آنچه که از وی خواسته شده تقویت می کند و به عکس، عبارت منفی، واکنشهای تدافعی در آنان ایجاد می نماید.

ویژگی های  بازخورد :

  در ارزش یابی کلاسی [19]صرف نظر از این که  بازخورد ، فرایندی است یا پایانی ، کتبی است یا شفاهی ،باید واجد  ویژگی های   زیر باشد :

v    صريح و روشن باشد . یعنی به وضوح مشخص نمايد كه دانش‌آموز بايد چه فعاليتي را انجام دهد تا انتظارات آموزشي را به خوبي محقق نمايد .

v    ساده و قابل فهم باشد.

v    ناظر بر پيشرفت های  دانش‌آموز باشد .

v    پيوسته و به هنگام باشد .

v    متناسب با تفاوت‌هاي عملكردي و دانش آموز محور  باشد

v    از واژه ها و جملات و عبارات مثبت ، روشن و معنا دار استفاده شود.

v    متناسب خصوصیات روان شناختی و سن دانش آموز باشد. 

 

فرايند بازخورد در ارزش يابي كيفي – توصيفي

    وقتي مي گوييم كه یادگیری اتفاق افتاده كه فراگیر  بتواند آنچه را در یک موقعیت فراگرفته را در موقعیت هاي  ديگري به کار برد .یعنی بتواند آموخته هاي خود را  به موقعيت هاي ديگري انتقاد دهد  و اگر اين واقعه را شاهد بوديم  مي دانيم كه دانش آموز به سطح فرا شناخت رسيده . رسيدن به اين سطح كه از ارمان هاي هر معلمي خواهد بود نيازمند عامل مهمي تحت عنوان بازخورد خواهد بود

 بازخورد سبب مي شود تا فراگير  نسبت به موقعیت خود آگاه شود . به طور كلي  فرايند بازخورد در ارزش يابي كيفي – توصيفي عبارت خواهد بود از :

 الف )   بازخورد معلم به دانش آموز

ب) بازخورد دانش آموز به خود

ب) بازخورد دانش آموز به دانش آموز

ج) بازخورد معلم به والدين 

الف )   بازخورد معلم به دانش آموز

در آزمونهای سنتی شیوه های بازخورد معلمان به دانش آموزان بسیار ساده وصریح است به طور معمول معلم امتحان می گیرد و دانش آموز از طریق نمره یا رتبه یا یک قضاوت کلی ، بازخورد دریافت می کند . آنچه به واقع در افزایش انگیزه و علاقه به درس و بهبود نتایج کار دانش آموز اثر می گذارد . پیشنهاداتی است که معلم در مورد بهبود کار دانش آموزان می دهد بدون آنکه بخواهد در مورد کل کار اوقضاوت کند . مثلاً ( من فکر می کنم اگر آزمایش را تکرار کنی ، نتیجه ی بهتری می گیری )

ب) بازخورد معلم به والدين 

بازخورد معلم به والدين   در دو شكل فرايندي و پاياني وجود دارد  بدين معنا كه از آنجا كه والدين نقش همراه دانش آموز را در فرايند ياددهي – يادگيري بر عهده دارند معلم نياز است به شكل فرايندي به  والدين متناسب با شرايط و موقعيت هاي آنها بازخورد قابل فهم ارئه نمايد. اين بازخوردها كه توصيفي خواهند بود ضمن تحلیل پیشرفت ها و ضعف های دانش آموزان زمينه ي پیشرفت دانش آموز را فراهم مي نمايد تا او  گامهای بعد ي را بردارد .   و همچنين در دو يا سه نوبت از سال بازخورد پاياني به والدين ارائه نمايد كه در اين شرايط معلّم با تركيب و تحليل اطلاعات به دست آمده  در فرآيند  ارزش‌يابي،  که  طي مراحل مختلف گردآوري شده است و مستندات لازم در پوشه كار دانش آموز وجود دارد گزارش پيشرفت تحصيلي - تربيتي خود را در مقياس رتبه اي  به اطلاع آنها خواهند رساند .

ج) بازخورد دانش آموز به خود

در ساده ترین مفهوم بازخورد دانش آموز به خود، كه آن را با عنوان «خود سنجي» مي شناسيم ،عبارت است از بازگشت تفکر فرد و مستلزم تطبيق هايي در فرايند شناخت است. براي مثال، وقتي فردي آواز مي خواند، شنيدن صداي خودش، بازخورد اوست. او مي تواند آواز خواندن را مطابق آنچه مي شنود، ميزان کند.

 بازخورد به خود ، به فرد اجازه مي دهد تا به طور مستمر، انديشه هايش را آزمايش کند و به مراحل شناخت عالي تري دست يابد.

  با بازخوردهايي كه دانش آموز به خود خواهد داد، او در فرايند آموزش درگیر مي شود و از آنجا كه در رويكرد جديد، موقعيت يادگيري و ارزش يابي يكي است دانش آموز در فرآیند ارزشیابی خود و تصمیم گیری برای برداشتن گام بعدی نيز درگير خواهد شد و همين سبب  ، باآگاهی او از خود و ميزان يادگيري اش به مرحله ی مهمی تحت عنوان فراشناخت[20]  رسیده است . دانش آموز با خود بازخوردي به خويش؛  توان قضاوت و اظهار نظر را در خود پرورش داده  و سبب خواهد شد تا تصميم آگاهانه اتخاذ نمايد و اعتماد به نفس پيدا نمايد .

 

د) بازخورد دانش آموز به دانش آموز همسال

بازخورد دانش آموز به دانش آموز  كه از آن به عنوان همسال سنجی  نام برده مي شود عبارت است از ارزشیابی دانش آموز از عملکرد و فعالیت های یادگیری همسالانش و ارائه بازخورد مناسب به آنهاست .که هدف آن ایجاد احساس مسئولیت نسبت به یادگیری خود و همسالان و افزایش حس مراقبت از فرایند یادگیری می باشد.

 

نکات قابل توجه در خودسنجی و همسال سنجی :

نکات قابل توجه در خودسنجی و همسال سنجی :

خودسنجی و همسال سنجی را زمانی باید به کار برد که:

 نیاز است دانش آموز نسبت به یادگیریش، خود آگاهی بیشتری پیدا کند.

v    1-آگاهی دانش آموزان از معیارها و ملاک های کار و فعالیت مورد ارزشیابی

v    2- تعیین ملاک ها و معیارها در صورت امکان توسط خود دانش آموزان

v    3- تعیین موقعیتی که دانش آموزان درابزار احساسات نسبت به ارزشیابی از کار خودشان آزاد باشند.

v    4- دانش آموز احساس کند درهنگام ارزشیابی از کار دیگران در واقع خودش را مورد ارزشیابی قرار می دهد.

v    5- از نتایج این ارزشیابی ها در گزارش پایانی کمتر استفاده شود و یا با ارزشیابی های خود معلم ترکیب شود.

v    6- ایجاد فرصت خود ارزشیابی به صورت پیوسته

v    7-آموزش به دانش آموزان برای ارائه ی بازخورد توصیفی

v    8- در بازخورد های توصیفی ، ضعف ها و قوت ها بیان شود و درصورت امکان رهنمود ارائه شود.

 

ب) بازخورد  پایانی  :

منظور از بازخورد پایانی همان  گزارش پیشرفت تحصیلی (کارنامه‌ی توصیفی) با مقیاس رتبه‌ای است که نه  تنها  به توصیف وضعيت درسي ، بلکه  به ارائه تصویری از عملکرد تربیتی ( ابعاد عاطفي، جسماني و اجتماعي)  دانش آموز می پردازد که معلم با عنایت به وظیفه ی« پاسخ گویی» شغلی خود ، در دو یا سه نوبت از سال تحصیلی(بهمن ماه و  خرداد ماه   و شهریور ) و با استفاده از اطلاعات جمع آوری شده در پوشه کار و فرم های ارزیابی ماهانه خود ( 9 فرم در سال [21] ) ،جهت ارائه به ذي نفعان (والدين ، دانش‌آموز  و مديريت مدرسه ) تکمیل می نماید .



[1]  - Feedback

[2]  - شکرخواه (1386) .

[3] - فرايند تفکر و يادگيري به صورت عملکردهاي زير تفکيک شده است : 

الف)درون داد: تحريک شدن اندام هاي حسي براي دريافت اطلاعات و ارسال آن به مغز است. ب) تلفيق :فرايندي است که از طريق آن، مغز، اطلاعات را مي گيرد و روي آن عمل و واکنشي را آغاز مي کند.  ج) برون داد:کاربرد حسي – حرکتي ناشي از پيام هاي ارسالي از مغز براي عمل در محيطي خاص است. ه) بازخورد :آگاهي مغز است به اين که برون داد مناسب داده شده است يا نه.

[4] - اسپينك،( 1997) ص 382

[5]- ارزشیابی توصیفی، شیوه‌ای از ارزشیابی تحصیلی - تربیتی است که اطلاعات لازم و معتبر و مستند برای شناخت دقیق و همه‌جانبه‌ی فراگیران در ابعاد مختلف یادگیری، با استفاده از روش‌ها و ابزارها‌ی مناسب سنجش همانند، آزمون‌ها (به‌ویژه آزمون‌های عملکردی) پوشه کار، مشاهدات در حول فرایند یاددهی - یادگیری فراهم می‌نماید تا براساس آن بازخوردها‌ی توصیفی موردنیاز، برای کمک به یادگیری بهتر در فضای روانی - عاطفی مطلوب‌تر ارائه گردد.

. (شکوهی و قره داغی  .(1388 ) ، ص 19)

[6]  - قره داغی ، بهمن  . 1388 ، ص 118

[7] - - سيبرنتيك(Cybernetics)  علمي بين رشته‌اي است كه به نظام‌هاي ارتباطي و كنترل در موجودات زنده، ماشين‌ها، و سازمان‌ها مي‌پردازد. اين اصطلاح از واژه يوناني        Kybernetes   به معني "سكان‌دار" يا "فرماندار" مشتق شده است .

[8]  -ريچاردسون، (1991 ) .

[9]  - ماير، 1970به نقل از معتمدي

[10] - Self-regulated

[11] -  گرچه فرایندی با کلاسی یکی دیده شده  و این نه بدان معناست که  کلاسی  همان فرایندی  ایست   بلکه نگارندگان خواسته اند تاکید داشته باشند که این دسته از بازخورد ها بیشتر در کلاس و در ارتباط رودر رو با دانش آموزان  مورد استفاده قرار می گیرند .

[12]  - قره داغی ، بهمن  . 1388 ، ص 118

[13]-facial expression

[14] - Tone of voice

[15] -Body language

[16] - چند نمونه از بازخورهای شفاهی و کتبی  : اطلاعات مفيدي را جمع آوري كردي- تلاش كن غلط املايي را رفع كني- آفرين تو مي‌تواني- بسياري از كلمات را درست نوشتي- تو با گروه خوب همكاري كردي- چقدر خوب و زيبا نوشتي!- چقدر پيشرفت كردي! بسيار دقيق‌ تمرينات را انجام داده‌اي – به نظر مي‌رسد بايد درزمينه... تلاش بيشتري داشته باشي- تو مي‌تواني بهترين باشي و...

[17] - وضعیت  ذهنی دانش آموزان می تواند بر روی بازخورد دریافت شده تاثیر بگذارد  یعنی اگر آنها در هنگام دریافت بازخورد، دارای احساسات مثبت و خوش بینانه ای باشند ، احتمالا قسمت های مثبت بازخورد را به خاطر خواهند سپرد ، در حالی که اگر در زمان دریافت بازخورد دارای احساسات منفی و تنش زائی باشند ، مطالبی را در ذهن خواهند سپرد که دارای اهمیت منفی می باشد . ( براون، 1386)

[19]  - ارزشیابی کلاسی عبارت است از داوری ارزشی معلم در مورد ميزان و كيفيت تغييرات در الگوهاي رفتاري هر دانش آموز  که معلم با توجه به سنجش عملکرد یادگیرنده و مقایسه‌ی نتایج حاصل با هدف‌های از پیش تعیین شده‌،  ارئه می نماید   .

[20]  -

[21]  - شرح تکمیل این فرم که به نام « نمون برگ ارزیابی  ماهانه معلم » معروف است در کتاب مدیریت پوشه کار  نگارندگان آمده

 


برچسب‌ها: بازخورد, انواع بازخورد, پس خوراند
[ دوشنبه دوم بهمن 1391 ] [ 6:41 ] [ شعبان جیریایی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

اینجانب شعبان جیریایی آموزگار آموزش وپرورش ناحیه 2اراک هدف خود از ایجاد این وبلاگ رااطلاع رسانی در زمینه مسائل آموزشی وتربیتی وکمک به پیشبرد اهداف تعلیم وتربیت دانش آموزان عزیز این مرز وبوم قرارداده واز نظرات ارزنده ی همه ی عزیزان دراین زمینه اسقبال می نمایم.
موضوعات وب
برچسب‌ها وب
ج (3)